en

Polska bajka ludowa

Słownik

red. Violetta Wróblewska

Klechda

Termin niejednoznaczny, prawdopodobnie o szesnastowiecznym rodowodzie (Krzyżanowski 1965, s. 169; 1980, s. 30), potocznie kojarzony z → bajką ludową. W przeszłości „klechda (chlechda)” oznaczała tradycje i podania przynoszące informacje o przodkach, ich bohaterskich czynach i obyczajach (Czacki 1800, s. 12; por. Linde 1808, s. 1012), rzadziej zaklęcia (Krzyżanowski 1965, s. 169). Słowo wywodzono od wyrazów „klecha”, czyli nauczyciel, sługa kościelny (Brűckner 1927, s. 232; Krzyżanowski 1980, s. 30), oraz „klechtać” i „klektać” – kłapanie, mówienie głupstw, bajanie (Brűckner 1927, s. 232; Krzyżanowski 1965, s. 169).

Wyraz „klechda” na określenie bajki ludowej spopularyzował Kazimierz Władysław → Wójcicki, zamieszczając go w 1837 roku w tytule zbioru adaptacji przekazów oralnych: Klechdy, starożytne podania i powieści ludu polskiego i Rusi (Krzyżanowski 1980, s. 30). Autor miał go odkryć w nieznanym dziś rękopisie z XVII wieku, w którym prawdopodobnie określano nim magiczne recitativa (Grabowska, Kapełuś 1991, s. 69). Wójcicki, posiłkując się dawnym słowem, funkcjonującym – jak się okazuje – już w XIX-wiecznej prasie (np. Czacki 1801, s. 186 – „tradycyje czyli podania, inaczey klechdy, czyli klektania”; Osiński 1823, s. 78), chciał w ten sposób nobilitować materiał, który zamieścił w swym zbiorze, a co należało do typowych praktyk dla okresu fascynacji ludowością (Wróblewska 2016, s. 755-766). Autor nie zdefiniował jednak tytułowej nazwy, odnosząc ją do trzech wyróżnionych przez siebie grup opowieści ludowych – do starożytnych podań słowiańskich, m.in. o powietrzu i o → wilkołakach, do przekazów o mało znanych postaciach historycznych i niezwykłych bohaterach, takich jak → Twardowski, Madej i Wyrwidąb, oraz do bajek o czarach i → królewnach (Wójcicki 1837, s. 13-14). Chociaż tom Wójcickiego zyskał znaczny rozgłos nie tylko w Polsce, słowo „klechda” nie przeniknęło głęboko do mowy potocznej (Krzyżanowski 1980, s. 31) i do obiegu naukowego. Zadecydował o tym zbyt szeroki zakres pojęciowy terminu, kojarzonego z → baśnią, bajką, → podaniem, powieścią oraz → gawędą (Czernik 1957, s. 5).

W XIX wieku nazwa klechda zdobyła pewną popularność wśród komentatorów, zbieraczy i autorów antologii ludowych przekazów, którzy stosowali ją dość swobodnie na określenie różnych genologicznie form, m.in. Wacław Aleksander Maciejewski w artykule Wzgląd historyczny na klechdy i gminne polskie piosnki najdawniejsze (1840, s. 76-79), Oskar → Kolberg w Ludzie… (1871, s. 21), Stefania Ulanowska w szkicu O klechdzie ludowej (1889, s. 776-786), Max Toeppen w studium Wierzenia mazurskie z dodatkiem, zawierającym klechdy i baśnie Mazurów (1894). Podejmowano próby wyjaśnienia terminu, ale z reguły bez większego powodzenia. Na przykład Lucjan → Siemieński we wstępie do swego zbioru Podania i legendy polskie, ruskie i litewskie (1845) dokonał rozróżnienia klechdy i podania, pierwszą z nazw łącząc z bajką, z ludową fantazją, a drugą z rzeczywistością historyczną, z przeszłością pogańską i konkretnym miejscem (Siemieński 1975 (1845), s. 25). Nie wykazał jednak istotnych różnic formalnych czy semantycznych między gatunkami, podobnie jak nie uczynili tego jego poprzednicy i następcy.

Mimo niejednoznaczności terminu „klechda”, na przełomie XIX i XX wieku utrwaliła się praktyka tytułowania w ten sposób tomów podań, legend i bajek ludowych oraz ich → adaptacji, np. Klechdy i baśnie śląskie (1900 (1841-1846)) Józefa → Lompy, Za siedmiu górami: baśnie i klechdy oryginalne i naśladowane (1900) Kazimierza Kalinowskiego, Klechdy, bajki, baśnie (1902) Jana Kasprowicza i Madejowe łoże: stara klechda dla młodych czytelników w XX pieśniach (1909) Lucjana Rydla. Sporadycznie nazwa pojawiała się w nagłówkach zbiorów późniejszych, m.in. Klechdy sezamowe (1912) i Klechdy polskie (napisane w 1912-1914, I wyd. 1956) Bolesława Leśmiana, Klechdy (1925) Artura Górskiego, Klechdy polskie (1948) Stanisława Dzikowskiego, Klechdy domowe. Podania i legendy polskie (1960) Hanny Kostyrko, Klechda o zaczarowanym sercu (1970) Ludwika Świeżawskiego. W wymienionych tytułach słowo „klechda” funkcjonuje przede wszystkim jako zapowiedź dawnych przekazów o proweniencji ludowej, ale nie precyzuje ich gatunkowości (Wróblewska 2003, s. 10-11). Niektórzy z pisarzy posunęli się jeszcze dalej i podtytułem „klechda” oznaczali opowiadania współczesne bądź historyczne, bardzo luźno nawiązujące do ludowych gawęd czy baśni, jak Felicjan Medard Faleński O głupim Gawle: klechda niemądra (1893) czy Stefan Żeromski Wierna rzeka. Klechda domowa (1925).

W XX wieku termin „klechda” z powodu swej niejednoznaczności został wyparty z obiegu naukowego przez nazwy gatunkowe dookreślone znaczeniowo, jak baśń czy bajka ludowa, choć niektórzy badawcze identyfikowali go z podaniami i przekazami regionalnymi (Sławiński 1998, s. 244-245).

Współcześnie ze względu na zauważalny w popkulturze wzrost zainteresowania tradycjami słowiańskimi nazwa „klechda” przeżywa swój renesans i jest często spotykana w nagłówkach różnych publikacji, zazwyczaj jako określenie pradawnej opowieści. Podobnie jak na przełomie XIX i XX wieku pojawia się w tytułach antologii ludowych opowieści – ogólnopolskich bądź regionalnych, lub ich adaptacji, coraz częściej adresowanych do dzieci, np. Marta Berowska Klechdy, klechdy (2002) i Klechdy i legendy polskie (2002), Jerzy Buczyński Klechdy górnośląskie (2006), Andrzej Juliusz Sarwa Gałązka rajskiej jabłoni: prastare polskie baśnie, klechdy i opowieści (2013). „Klechda” funkcjonuje również w nowym znaczeniu – na określenie literacko opracowanej legendy miejskiej, co wskazuje na znaczne poszerzenie jej zakresu semantycznego (zbiór opowiadań Macieja Bobuli i innych Bękarty Wołgi. Klechdy miejskie, 2015).

W ramach promocji regionu tę nobliwą nazwę wykorzystują obecnie instytucje oraz urzędy, zamieszczając na swoich stronach internetowych. Tym mianem określają atrakcyjne dla turystów opowieści lokalne, np. Klechda o czarnym wilku (zob. Netografia). Tytułem „klechda” oznacza się również produkcje filmowe odnoszące się do dawnych baśni, np. serial animowany dla dzieci Klechdy polskie w reż. Edwarda Sturlisa (1970-1971), Klechdy (2017) w reż. Pawła Łukomskiego, oraz produkcje muzyczne odwołujące się do szeroko rozumianej tradycji, nie tylko ludowej, np. płyty Klechdy lubelskie (2008) zespołu Federacja oraz Klechdy (2016) zespołu Thy Worshiper (zob. Netografia).

Bibliografia

Źródła:Berowska M., Klechdy, klechdy, 2002; Bobula M., Gondek K., Miklasz A., Przybylski A., Zantman M., Bękarty Wołgi. Klechdy miejskie, 2015; Buczyński J., Klechdy górnośląskie, 2006; Dzikowski S., Klechdy polskie, 1948; Faleński F. M., O głupim Gawle: klechda niemądra, 1893; Górski A., Klechdy, 1925; Kalinowski K, Za siedmiu górami: baśnie i klechdy oryginalne i naśladowane (1900); Kasprowicz J., Klechdy, bajki, baśnie, 1902; Kostyrko H., Klechdy domowe. Podania i legendy polskie,1962; Leśmian B., Klechdy polskie, 1956 (1912-1914); Leśmian B., Klechdy sezamowe,1912; LompaJ., Klechdy i baśnie śląskie,1900 (1841-1846); Maciejewski W.A., Wzgląd historyczny na klechdy i gminne polskie piosnki najdawniejsze, „Orędownik Naukowy” 1840, nr 10; Osiński L., O pierwiastkowey drammatyce w Polszcze, „Rozmaitości. Pismo dodatkowe do Gazety Lwowskiej” 1821, r. 1, nr 22; Sarwa A.J., Gałązka rajskiej jabłoni: prastare polskie baśnie, klechdy i opowieści,2013; Siemieński L., Kilka słów o ważności podań ludowych, [w:] tenże, Podania i legendy polskie, ruskie i litewskie, 1975 (1845); Świeżawski L., Klechda o zaczarowanym sercu, 1970. Toeppen M., Wierzenia mazurskie z dodatkiem, zawierającym klechdy i baśnie Mazurów, „Wisła” 1894, t. 6; Wójcicki W.K., Klechdy, starożytne podania i powieści ludu polskiego i Rusi, 1837.

Opracowania: Brűckner A., Klecha, [hasło w:] tenże, Słownik etymologiczny języka polskiego, 1927; Czacki T., Literatura dawna polska, „Nowy Pamiętnik Warszawski” 1801, t. 1, nr 2; Czacki T., O litewskich i polskich prawach, t. 1, 1800; Czernik S., Wstęp [do:] Klechdy ludu polskiego, wyb., oprac. Czernik S., 1957; Grabowska M., Kapełuś H., Bajka, [hasło w:] Słownik literatury polskiej XIX wieku, red. Bachórz J., Kowalczykowa A., 1991; Krzyżanowski J., Klechda, [hasło w:] SFP, 1965; Krzyżanowski J., W świecie bajki ludowej, 1980; Linde B., Klechda, [w:] Słownik języka polskiego przez…, t. 1, cz. 2, 1808;Sławiński J., Klechda, [hasło w:] Słownik terminów literackich, red. Sławiński J., 1998; Ulanowska S., O klechdzie ludowej, „Wisła” 1889, t. 3; Wróblewska V., Literatura ludowa, [hasło w:] Słownik polskiej krytyki literackiej 1764-1918: pojęcia, terminy, zjawiska, przekroje, t. 1: A-M, red. nauk. Bachórz J., Borkowska G., Kostkiewiczowa T., Rudkowska M., Strzyżewski M., 2016; Wróblewska V., Przemiany gatunkowe polskiej baśni literackiej XIX i XX wieku, 2003.

Netografia

[b.a.], Klechda o czarnym wilku, http://www.powiat.suwalski.pl/kat/nasz-powiat/historia/legendy/klechda-o-czarnym-wilku [dostęp: 10.01.2017]; Burda E., Kręcą bajkę dla dorosłych. Reżyser z Białej Podlaskiej i jego "Klechdy", http://www.dziennikwschodni.pl/biala-podlaska/kreca-bajke-dla-doroslych-rezyser-z-bialej-podlaskiej-i-jego-klechdy,n,1000184296.html [dostęp: 13.12.2016]; Kołdras M., Klechdy – trailer; http://kinoamatorskie.pl/klechdy-trailer/ [dostęp: 10.05.2017]; Sowiński M., Woźniak B., Bękarty Wołgi. Klechdy miejskie [fragmenty], http://ha.art.pl/prezentacje/proza/4320-bekarty-wolgi-klechdy-miejskie-fragmenty [dostęp: 10.05.2017]; http://www.lfb.lublin.pl/dyskografia/klechdy-lubelskie/ [dostęp: 10.05.2017]; http://kvlt.pl/recenzje/thy-worshiper-klechdy-2016// [dostęp: 10.05.2017]; http://www.filmpolski.pl/fp/index.php?film=422278/ [dostęp: 10.05.2017].

Violetta Wróblewska